به گمان من مسأله راستین روشنفکری ایرانی "درک چرایی عقبماندگی ایرانی و توسعهیافتگی غربی وچگونگی برونرفت از این بنبست تاریخی" است و لاغیر. هر مسألهای جز اینرا شبهمسألهای میدانم که ما را از مسألهی اصلی بازمیدارد. از جملهی این شبهمسألهها پروژهی روشنفکری دینی، یعنی سازگارکردن دینباوری و مدرنیته است.
جز شبهمسألههایی که مطرحشد، شبهراهحلها را هم باید شناخت. یکی از آنها ترفند روشنفکری ایرانی است. ترفندی برای فرار از پاسخگویی به مسأله. این ترفند بر اساس "فرهنگباوری" یا بهاصطلاح "اصالت فرهنگ" پایهریزیشدهاست. صورتبندی کلی این شبهراهحل بهاینصورتاست:
- چرا ایرانی عقبماند؟ به دلیل مشکلات فرهنگی
- راهحل چیست؟ فرهنگسازی
کلاً دوگانهی "مشکل فرهنگی- راهحل فرهنگسازی" ترفند تکراری برخی فعالان و روشنفکران در مورد هر مسألهای شدهاست. مثلاً چرا ترافیکمان اینجور است یا محیط زیستمان آنجور؟ چون فلان مشکل فرهنگی را داریم. چهکار باید بکنیم؟ باید فرهنگسازی کنیم. بیشتر مقالات و اظهارنظرهای حکیمانهی روشنفکران و فعالان اجتماعی ایران شامل همین ترفند و همین شاهکلید دوگانه است. ترفندی که نه به دلایل ریشهای و اینکه "چرا ما فلان مشکل فرهنگی را داریم و بقیه نه؟" میپردازد و نه راهحل عملیاتی و مشخص پایداری برای مسائل پیشنهادمیکند.
اولین قدم برای برونرفت از بنبست تاریک توسعهنیافتگی و عقبماندگی، تشخیص مسأله اصلی و شناسایی و ردیابی شبهمسألهها و شبهراهحلهاست.
